భారతదేశంలో, ఆంధ్రప్రదేశ్ లో మీడియా పాత్ర, ప్రభుత్వంతో మీడియా సంబంధాలు ప్రతి దశాబ్దంలో మారుతూ వచ్చాయి. ఒకప్పుడు పత్రిక అంటే ప్రజల గొంతు. ఇప్పుడు మీడియాకు పూర్వ వైభవం లేదనే ఆవేదన ప్రతి జర్నలిస్టు నోట వినిపిస్తోంది. అసలు మీడియా విలువ ఎక్కడ తగ్గింది? ప్రభుత్వాల వల్లనా? యజమానుల వల్లనా? రిపోర్టర్ల వల్లనా? అన్న ప్రశ్నకు సమాధానమే ఈ సమగ్ర విశ్లేషణ.
1. కాంగ్రెస్ హయాంలో మీడియా – బీజేపీ హయాంలో మీడియా: విలువల్లో మార్పు ఏంటి?: కాంగ్రెస్ హయాంలో ప్రధానులు క్రమం తప్పకుండా విలేకరుల సమావేశాలు నిర్వహించేవారు. పీవీ నరసింహారావు, మన్మోహన్ సింగ్ కాలంలో ప్రధాని విదేశీ పర్యటనలకు మీడియా బృందాన్ని వెంట తీసుకెళ్లడం ఆనవాయితీగా ఉండేది. పర్యటన ముగిసిన తర్వాత విమానంలోనే విలేకరులతో మాట్లాడి ప్రశ్నలకు సమాధానం చెప్పేవారు. జిల్లా స్థాయిలో కూడా ప్రధాని వచ్చినప్పుడు స్థానిక విలేకరులు నేరుగా ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఉండేది. ఆర్థిక సంస్కరణలు, కుల గణన, టికెట్ల కేటాయింపు వంటి కఠిన ప్రశ్నలకూ సమాధానం చెప్పాల్సి వచ్చేది. మన్మోహన్ సింగ్ ను మౌన ప్రధాని అని మీడియా స్వేచ్ఛగా వ్యంగ్యంగా రాయగలిగింది అనేది ఆ కాలంలో ఉన్న సాపేక్ష స్వేచ్ఛకు ఉదాహరణగా చెబుతారు. అయితే కాంగ్రెస్ కాలం అంతా పూర్తిగా స్వేచ్ఛగా ఉండేది అని చెప్పలేం. 1975 ఎమర్జెన్సీ కాలంలో మీడియాపై సెన్సార్ షిప్ విధించడం, పత్రికలకు కరెంట్ కట్ చేయడం భారత మీడియా చరిత్రలోనే చీకటి అధ్యాయంగా మిగిలిపోయింది. ఆ తర్వాత కూడా ప్రభుత్వ ప్రకటనలపై పత్రికలు ఆధారపడటం, ఢిల్లీలోని కొన్ని పెద్ద మీడియా సంస్థలకే ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం వంటి విమర్శలు ఉండేవి.
బీజేపీ నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వ కాలంలో మీడియా వ్యవస్థలో అతిపెద్ద మార్పు కమ్యూనికేషన్ విధానంలో వచ్చింది. ప్రధాని సంప్రదాయ అర్థంలో ఓపెన్ ప్రెస్ కాన్ఫరెన్స్ నిర్వహించకపోవడం, విదేశీ పర్యటనలకు మీడియా బృందాన్ని వెంట తీసుకెళ్లే సంప్రదాయం తగ్గడం గమనార్హం. బదులుగా మన్ కీ బాత్, సోషల్ మీడియా, ఎంపిక చేసిన ఇంటర్వ్యూల ద్వారా ప్రధాని నేరుగా ప్రజలతో మాట్లాడే విధానం పెరిగింది. మీడియాను మధ్యవర్తిగా కాకుండా, నేరుగా ప్రజలను చేరుకునే విధానాన్ని ఈ ప్రభుత్వం ఎంచుకుందని విశ్లేషకులు చెబుతున్నారు. అదే సమయంలో ఈ కాలంలో మీడియా రంగం అపూర్వంగా విస్తరించింది. గతంలో ఢిల్లీలోని కొన్ని పత్రికలు, ఛానళ్లకే పరిమితమైన మీడియా, ఇప్పుడు యూట్యూబ్, డిజిటల్ పోర్టల్స్, ప్రాంతీయ ఛానళ్లు, సోషల్ మీడియా జర్నలిస్టులతో వేలాదిగా పెరిగింది. ప్రభుత్వాన్ని రోజూ ప్రశ్నించే వేదికలు పెరిగాయి. అయితే కార్పొరేట్ యాజమాన్యం, టీఆర్పీ పోటీ, ప్రకటనలపై ఆధారపడటం, సోషల్ మీడియాలో ట్రోలింగ్ భయం వల్ల మీడియా స్వీయ నియంత్రణకు గురవుతోందని విమర్శలు వస్తున్నాయి. మీడియా స్వేచ్ఛ సూచీలో భారత్ ర్యాంక్ 180 దేశాల్లో 157కి పడిపోవడం ఈ విమర్శలకు బలం చేకూరుస్తోందని ఒక వర్గం అంటుండగా, ఆ ర్యాంకింగ్ పద్ధతినే భారత ప్రభుత్వం తిరస్కరిస్తోంది. మొత్తంగా కాంగ్రెస్ కాలంలో మీడియాకు ప్రశ్నించే వేదిక ఎక్కువగా ఉండేది, కానీ మీడియా పరిధి తక్కువగా ఉండేది. బీజేపీ కాలంలో మీడియా పరిధి, వేదికలు అపారంగా పెరిగాయి, కానీ ప్రధానితో నేరుగా ప్రశ్నించే సంప్రదాయ వేదిక తగ్గింది.
2. ఏపీలో కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వంలో – టీడీపీ ప్రభుత్వంలో జర్నలిస్టులకు ఉన్న విలువలు; ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ లో కాంగ్రెస్ ముఖ్యమంత్రులు వైఎస్ రాజశేఖర్ రెడ్డి, కిరణ్ కుమార్ రెడ్డి కాలంలో జర్నలిస్టులకు ప్రభుత్వ కార్యక్రమాల్లో నేరుగా ప్రవేశం, ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఎక్కువగా ఉండేదని సీనియర్ జర్నలిస్టులు గుర్తుచేస్తున్నారు. ముఖ్యమంత్రి జిల్లా పర్యటనలకు వచ్చినప్పుడు స్థానిక విలేకరులు నేరుగా కలిసి సమస్యలు చెప్పగలిగేవారు. ప్రెస్ మీట్ లలో కఠిన ప్రశ్నలు అడిగినా, సమాధానం చెప్పి వెళ్లే సంప్రదాయం ఉండేది. సంక్షేమం విషయంలో అక్రిడిటేషన్ కార్డులు, హెల్త్ స్కీమ్, ప్రెస్ అకాడమీ ద్వారా శిక్షణ, జిల్లా స్థాయిలో జర్నలిస్టుల భవనాలకు స్థల కేటాయింపు వంటి అంశాల్లో కొంత పురోగతి కనిపించింది. అయితే అధికార పార్టీకి అనుకూలంగా రాసే పత్రికలకే ప్రకటనలు ఎక్కువగా ఇవ్వడం, విమర్శనాత్మకంగా రాసే పత్రికలపై ఒత్తిడి వంటి విమర్శలు అప్పుడూ ఉండేవి.
టీడీపీకి మీడియాతో ప్రత్యేక అనుబంధం; టీడీపీ వ్యవస్థాపకుడు ఎన్టీఆర్ కాలం నుంచి చంద్రబాబు నాయుడు కాలం వరకు టీడీపీకి మీడియాతో ప్రత్యేక అనుబంధం ఉంది. ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడు టెక్నాలజీని ఎక్కువగా వాడటం, ప్రతి అంశంపై రియల్ టైమ్ సమాచారం ఇవ్వడం, ప్రెస్ మీట్ లను లైవ్ లో పెట్టడం ఈ ప్రభుత్వంలో కనిపించే ప్రధాన మార్పు. జిల్లా స్థాయిలో కూడా కలెక్టర్లు, ఎస్పీలు వాట్సాప్ గ్రూపులు, ప్రెస్ నోట్స్ ద్వారా సమాచారాన్ని వేగంగా జర్నలిస్టులకు చేరవేస్తున్నారు. జర్నలిస్టుల సంక్షేమం విషయంలో అక్రిడిటేషన్ ప్రక్రియను డిజిటలైజ్ చేయడం, జర్నలిస్టుల ఆరోగ్య బీమా, పెన్షన్, ఇళ్ల స్థలాలు, వర్కింగ్ జర్నలిస్టుల సమస్యలపై ప్రత్యేక దృష్టి పెడుతున్నామని ప్రభుత్వం చెబుతోంది. అదే సమయంలో అనుకూల మీడియాకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం, విమర్శించే మీడియాను దూరం పెట్టడం, సోషల్ మీడియా జర్నలిస్టులపై కేసులు వంటి అంశాలు చర్చకు వస్తున్నాయి.మొత్తంగా కాంగ్రెస్ కాలంలో జర్నలిస్టుల విలువ అంటే నేరుగా ముఖ్యమంత్రిని కలిసి ప్రశ్నించగల అవకాశం. టీడీపీ కాలంలో జర్నలిస్టుల విలువ అంటే సమాచారాన్ని వేగంగా, టెక్నాలజీ ద్వారా పొందగల అవకాశం. కాంగ్రెస్ కాలంలో మీడియా విభజన తక్కువగా ఉండేది. టీడీపీ కాలంలో మీడియా విభజన, ఛానళ్ల మధ్య పోటీ, సోషల్ మీడియా ప్రభావం అపారంగా పెరిగింది. దీంతో జర్నలిస్టు అంటే కేవలం పత్రికా విలేకరి మాత్రమే కాదు, యూట్యూబర్, డిజిటల్ జర్నలిస్టు, సోషల్ మీడియా రిపోర్టర్ కూడా అయ్యారు.
3. మీడియా పూర్వ వైభవం రావాలంటే యజమానులు ఏం చేయాలి?: గతంలో యజమానులు పత్రికను వ్యాపారంగా కన్నా బాధ్యతగా చూసేవారు. ఇప్పుడు చాలా సంస్థలు పత్రికను రియల్ ఎస్టేట్, కాంట్రాక్టులు, రాజకీయ లాబీయింగ్ కు వాడుకుంటున్నాయి అనే విమర్శ ఉంది. యజమానులు ముందుగా ప్రకటనల కోసం వార్తలను తాకట్టు పెట్టడం ఆపాలి. ప్రభుత్వ ప్రకటన వచ్చినా, రాకపోయినా ఎడిటోరియల్ స్వతంత్రంగా ఉండాలి. రెండవది, రిపోర్టర్ కు జీతం, భద్రత ఇవ్వాలి. జీతం లేని జర్నలిస్టు నిష్పక్షపాతంగా ఉండలేడు. మూడవది, టీఆర్పీ కోసం సంచలనం, ఫేక్ న్యూస్, ప్యానల్ గొడవలను ప్రోత్సహించడం మానాలి. నాలుగవది, ఎడిటర్ కు పూర్తి అధికారం ఇవ్వాలి. యజమాని ఫోన్ చేసి వార్త ఆపమంటే, ఆ సంస్థలో జర్నలిజం చనిపోయినట్టే. ఐదవది, జిల్లా, మండల స్థాయి స్ట్రింగర్లను ఉద్యోగులుగా గుర్తించాలి. వారికి ఐడీ కార్డు మాత్రమే కాదు, కనీస వేతనం, ఇన్సూరెన్స్, ప్రమాద బీమా ఇవ్వాలి.
4. రిపోర్టర్లు, కాంట్రిబ్యూటర్లు, స్ట్రింగర్లు ఏం చేయాలి?; గతంలో రిపోర్టర్ అంటే ఊర్లో గౌరవం. కారణం ఆయన ఎవరి పక్షం వహించేవాడు కాదు. ఇప్పుడు చాలామంది రిపోర్టర్లు పార్టీ కార్యకర్తల్లా మారిపోయారనే విమర్శ ఉంది. రిపోర్టర్లు ముందుగా సెల్ఫీ జర్నలిజం మానాలి. నాయకుడితో సెల్ఫీ దిగి సోషల్ మీడియాలో పెట్టడం జర్నలిస్టుకు గౌరవం కాదు, బలహీనత. రెండవది, ప్రెస్ నోట్ జర్నలిజం మానాలి. అధికారి ఇచ్చిన ప్రెస్ నోట్ ను యథాతథంగా వేయడం కాదు, క్షేత్రానికి వెళ్లి నిజం తెలుసుకోవాలి. మూడవది, డబ్బు, బహుమతులు, ప్రకటన కమిషన్ ఆశించడం మానాలి. జేబులో కవర్ పెట్టుకున్న జర్నలిస్టు ప్రశ్నించలేడు. నాలుగవది, స్ట్రింగర్లు తమను తక్కువ చేసుకోవద్దు. మీరే గ్రామంలో మీడియా కళ్లు, చెవులు. వాట్సాప్ లో వచ్చిన వీడియోను నిజమో కాదో నిర్ధారించకుండా ఫార్వర్డ్ చేయవద్దు. ఐదవది, చదవడం, రాయడం అలవాటు చేసుకోవాలి. చట్టాలు, ప్రభుత్వ పథకాలు, జీవోలు తెలియని రిపోర్టర్ అధికారిని ప్రశ్నించలేడు.
కంపేర్ చేస్తే అసలు తేడా ఏంటి?; యజమాని బాధ్యత వ్యవస్థను కాపాడటం, రిపోర్టర్ బాధ్యత విలువలను కాపాడటం. యజమాని జీతం ఇవ్వకపోతే రిపోర్టర్ లొంగిపోతాడు. రిపోర్టర్ లొంగిపోతే యజమాని ప్రకటనల కోసం మరింత లొంగిపోతాడు. ఇది ఒక విష వలయం. యజమాని స్వేచ్ఛ ఇస్తేనే రిపోర్టర్ ధైర్యంగా రాయగలడు. రిపోర్టర్ నిజాయితీగా ఉంటేనే యజమానికి ప్రజల నమ్మకం వస్తుంది. గతంలో ఈ ఇద్దరి మధ్య నమ్మకం ఉండేది. ఇప్పుడు ఈ ఇద్దరి మధ్య వ్యాపారం వచ్చింది.
5. వ్యాపార పట్టణం కోసం, వ్యాపార ప్రకటనల కోసం జర్నలిజాన్ని వాడుకోవడం అంటే పత్రికా స్వేచ్ఛను కాలరాయడమే!: ఒక యజమానికి రియల్ ఎస్టేట్ వ్యాపారం ఉందనుకోండి. తన లేఅవుట్ కు అడ్డు వచ్చిన అధికారిపై వరుసగా వ్యతిరేక వార్తలు రాస్తాడు. తనకు అనుకూలంగా లేఅవుట్ కు అనుమతి ఇచ్చిన అధికారిని ఆకాశానికి ఎత్తుతాడు. తనకు పోటీగా వచ్చిన మరో వ్యాపారి గురించి లేని అవినీతి ఆరోపణలు వేస్తాడు. తన కాంట్రాక్టు బిల్లు ఆగిపోతే ఆ శాఖ మీదే వార్తాస్త్రం సంధిస్తాడు. ఇది జర్నలిజం కాదు. ఇది బెదిరింపు వ్యాపారం. పత్రికను అడ్డం పెట్టుకుని చేసే దందా. కొందరు స్థానిక రిపోర్టర్లు కూడా ఇదే దారిలో నడుస్తున్నారు. తనకు ఇసుక, మట్టి, కాంట్రాక్టు, షాపు లైసెన్స్ కావాలంటే సంబంధిత అధికారిని బ్లాక్ మెయిల్ చేస్తారు. వార్త రాస్తా అని బెదిరించి పనులు చేయించుకుంటారు. తనకు సహకరించని వ్యాపారి షాపు ముందు కెమెరా పెట్టి భయపెడతారు. అలాగే ఒక పెద్ద జ్యువెలరీ షాపు, రియల్ ఎస్టేట్ కంపెనీ, ప్రైవేట్ కాలేజీ, ఆసుపత్రి పత్రికకు లక్షల్లో ప్రకటన ఇస్తోందనుకోండి. ఆ సంస్థలో ఏ తప్పు జరిగినా ఆ పత్రిక రాయదు. ఆ ఆసుపత్రిలో రోగి చనిపోయినా వార్త రాదు. ఆ కాలేజీలో ఫీజుల దోపిడీ జరిగినా వార్త రాదు. ఆ రియల్ ఎస్టేట్ కంపెనీ ప్రజలను మోసం చేసినా వార్త రాదు. కారణం ఒక్కటే – ప్రకటన ఆగిపోతుందని భయం. దీనికి బదులుగా ఆ సంస్థ గురించి పొగడ్తలతో కూడిన ప్రత్యేక కథనాలు, ఫోటోలతో కూడిన వార్తా రూప ప్రకటనలు వస్తాయి. ఇది వార్త కాదు, అమ్ముడుపోయిన పేజీ. ఇంకా దారుణం ఏంటంటే ప్రకటన ఇవ్వని వ్యాపారి మీదే వార్తాస్త్రం సంధించడం. ప్రకటన ఇవ్వలేదని ఆ షాపులో కల్తీ అని, ఆ హోటల్లో నాణ్యత లేదని, ఆ బిల్డర్ మోసం చేశాడని వరుస కథనాలు రాస్తారు. ప్రకటన ఇస్తే ఆ వార్తలు ఆగిపోతాయి. ఇది జర్నలిజం కాదు, వసూలు దందా.
పత్రికా స్వేచ్ఛ అంటే యజమాని ఇష్టం వచ్చినట్టు రాయడం కాదు: ప్రజల కోసం నిజం రాయడం. యజమాని తన వ్యాపారం కోసం వార్తను వాడుకున్నప్పుడు అసలైన వార్త చనిపోతుంది. ప్రజల సమస్య అయిన రోడ్డు, నీరు, ఆసుపత్రి గురించి రాయాల్సిన చోట యజమాని స్థలం వివాదం గురించి రాస్తారు. నిజమైన అవినీతి పరుడిని వదిలేసి, తనకు పోటీదారుడిని అవినీతి పరుడిగా చూపిస్తారు. దీంతో పత్రిక పేజీలు నిండుతాయి కానీ, ప్రజల నమ్మకం ఖాళీ అవుతుంది. ప్రకటనల కోసం రాజీ పడే పత్రికలు ప్రభుత్వ ప్రకటనల కోసం మరింతగా రాజీ పడతాయి. దీంతో పత్రిక ప్రభుత్వ భజన పత్రికగా, వ్యాపార సంస్థల బ్రోచర్ గా మారిపోతుంది.
6. పత్రికా యజమాని పాఠకుడికి వాస్తవాలు తెలపాలి – స్వప్రయోజనాల కోసం పత్రికను అడ్డుపెట్టుకోవడం అంటే రాజ్యాంగ హక్కులను హరించుకోవడమే!: పత్రిక అంటే యజమాని ఆస్తి కాదు, ప్రజల ఆస్తి. పత్రికా యజమాని ప్రథమ బాధ్యత పాఠకుడికి వాస్తవాలు తెలపడం. పాఠకుడు పత్రికను కొనేది తన ఊర్లో ఏం జరుగుతోందో తెలుసుకోవడానికి. రోడ్డు ఎందుకు వేయలేదు, నీరు ఎందుకు రావడం లేదు, ఆసుపత్రిలో డాక్టర్ ఎందుకు లేడు, పిల్లల స్కూల్లో మధ్యాహ్న భోజనం ఎందుకు సరిగా పెట్టడం లేదు అని తెలుసుకోవడానికి. యజమాని ఈ వాస్తవాలను దాచి, తనకు అనుకూలమైన అధికారిని పొగిడితే, తనకు లాభం చేసే నాయకుడి సభను మొదటి పేజీలో వేస్తే, తనకు పోటీదారుడైన వ్యాపారిపై లేని ఆరోపణలు వేస్తే పాఠకుడికి అన్యాయం జరిగినట్టే. కొందరు యజమానులు పత్రికను తమ రక్షణ కవచంగా వాడుకుంటున్నారు. తమ మీద కేసు వస్తే పత్రికా స్వేచ్ఛ మీద దాడి అని అరుస్తారు. తమ వ్యాపారానికి లైసెన్స్ కావాలంటే పత్రిక పేరుతో అధికారులను బెదిరిస్తారు. తమ స్థల వివాదంలో పత్రికలో వరుస కథనాలు రాసి ఎదుటి పక్షాన్ని భయపెడతారు. తమ బంధువు ఎన్నికల్లో నిలబడితే పత్రిక మొత్తాన్ని ఆయన ప్రచార పత్రికగా మార్చేస్తారు. భారత రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 19(1)(ఎ) ద్వారా ప్రతి పౌరుడికి భావ ప్రకటనా స్వేచ్ఛను ఇచ్చింది. అందులో నుంచే పత్రికా స్వేచ్ఛ పుట్టింది. ఈ హక్కును రాజ్యాంగం యజమానికి తన వ్యాపారం పెంచుకోవడానికి ఇవ్వలేదు. ప్రజలకు నిజం చెప్పడానికి ఇచ్చింది. యజమాని తన స్వార్థం కోసం పత్రికను వాడుకున్నప్పుడు ప్రజలు పత్రికను నమ్మడం మానేస్తారు. అప్పుడు ప్రభుత్వం పత్రికల మీద ఆంక్షలు పెట్టినా ప్రజలు పట్టించుకోరు. అంటే యజమాని చేసిన స్వార్థం వల్ల మొత్తం మీడియా సమాజమే తన రాజ్యాంగ హక్కును కోల్పోతుంది. ఇది తన గోతిని తానే తవ్వుకోవడమే.
ముగింపు: పరిష్కారం ఏంటి?: యజమాని తన వ్యాపారానికి, పత్రికకు మధ్య గీత గీయాలి. నా వ్యాపారానికి సంబంధించిన వార్తను నా పత్రికలో నేను రాయను అనే నియమం పెట్టుకోవాలి. ప్రకటన విభాగానికి, ఎడిటోరియల్ విభాగానికి మధ్య గోడ ఉండాలి. ప్రకటన ఇచ్చినవాడు వార్తను శాసించకూడదు. వార్త రాసినవాడు ప్రకటన కోసం బేరం ఆడకూడదు. రిపోర్టర్ తన వ్యక్తిగత పనులకు ప్రెస్ కార్డును వాడకూడదు. ప్రెస్ కార్డు అంటే పలుకుబడి కాదు, బాధ్యత. యజమానులు మీడియాను లాభాల యంత్రంగా కాకుండా ప్రజా సేవగా చూస్తే, రిపోర్టర్లు తమను పార్టీ ప్రతినిధులుగా కాకుండా ప్రజా ప్రతినిధులుగా భావిస్తేనే మీడియాకు పూర్వ వైభవం వస్తుంది. కలం అమ్ముడుపోయిన రోజు పత్రికా స్వేచ్ఛ చనిపోయినట్టే. కలం నిష్పక్షపాతంగా ఉన్న రోజే పత్రికా స్వేచ్ఛ బతికి ఉన్నట్టు.
